‘Killer fog’ doodde duizenden in Londen (1952)

In 1952 werd Londen getroffen door een van de grootste smogrampen ooit. Door een sterk hogedrukgebied van 1036 hPa kon rook van de huizen en fabrieken niet opstijgen. In Londen kwamen vierduizend mensen om het leven. Pas na vier dagen verdween de smog door een toenemende wind. Het verhaal van de Londense killer fog.

Koud weer

Het was koud in december 1952. In november was het ook al kouder dan normaal en rond de maandwisseling viel een flinke hoeveelheid sneeuw in Zuid Engeland. Velen stookten de kachels op, zodat het in huis in elk geval warm was.

Op 5 december sloeg het noodlot toe. Een hogedrukgebied had zich genesteld boven Nederland en Zuid Engeland en de miljoenenstad lag de hele dag onder een strakblauwe lucht. Koude lucht zakte langzaam de Theems-vallei in en kwam onder de gevormde inversie te liggen. Toen ’s avonds de temperatuur verder daalde werd de stad in een dichte mist gehuld.

Londenaren vonden dat erwtensoepmist altijd iets romantisch had, maar dit keer zouden ze hier anders over denken. Doordat het afkoelde, stookten de mensen harder. Daarbij werd een slechte kwaliteit steenkool gebruikt, want de goede steenkool werd door de overheid verkocht aan het buitenland. Langzamerhand begon de rook uit de schoorstenen van de huizen, industrie en de kolengestookte elektriciteitscentrales zich te verzamelen boven de stad.

30 centimeter zicht

De zesde december was de zon te zwak om de mistlaag van 100 tot 130 meter dik op te ruimen. Enkele gebouwen staken boven de mist uit en vandaar uit kon men kilometers ver kijken. Zo waren bijvoorbeeld de heuvels van Kent zichtbaar. Aan de grond werd de mist dikker en verder vermengd met rook. Wie van buitenaf de stad inreed, moest zijn reis na een paar honderd meter staken. Spoedig was langs de Theems het zicht minder dan één meter.

Het schijnen met een zaklantaarn had geen nut en mensen konden hun eigen voeten en armen niet meer zien. Vele Londenaren voelden zich blind. De stad was door het slechte zicht volledig ontwricht. Ambulances reden nauwelijks, doordat de straten vol stonden met verlaten auto’s. Op kruispunten had de politie vuur gestookt, omdat vuur beter licht gaf, dan elektriciteitsverlichting.

Veel mensen kregen ademhalingsproblemen doordat de mist verzadigd was met rook en giftige stoffen. De smog stonk en sloeg op de keel. Handelaren sloten hun winkels en het vee dat klaar stond te worden verkocht werd in allerijl geslacht. De longen van de dieren bleken zwart te zijn. Terwijl de huizen en industrie tonnen met brandstofgassen de mistlaag in bleven sturen, nam het zicht verder af.

Op de zevende december daalde het zicht plaatselijk tot dertig centimeter. Zelfs in huis was het zicht slecht en ook in grote gebouwen hing mist. In theaters werden voorstellingen afgelast, doordat het podium onzichtbaar was. In bioscopen was het filmdoek niet te zien. De mist was geel van kleur en mensen die buiten waren hadden smogaanslag op kleding en gezicht. Langs de ramen dropen een olieachtige substanties omlaag.

900 doden per dag

De eerste dag telde de stad vijfhonderd overledenen en de dagen erna steeg dit tot negenhonderd per dag. Niet veel mensen realiseerden zich dat een ramp gaande was. Het tekort aan doodkisten en bloemen waren de eerste indicaties dat iets dramatisch gaande was.

De overledenen waren in eerste instantie mensen die chronische klachten hadden. Mensen die leden aan astma of bronchitis maar ook ouderen waren het slachtoffer. Steeds vaker kwamen mensen om het leven die gezond waren. Gassen als zwaveldioxide werden zwavelzuur en volgens schattingen had de lucht een zuurgraad van pH 2. De zure stofdeeltjes zorgden voor inwendige ontstekingen, waarna mensen kwamen te overlijden. Sommigen stierven aan een hartaanval en anderen aan verstikking doordat slijmvliezen opzetten.

Eind van de ellende

Het zicht was niet overal en constant zo slecht dat je geen hand voor de ogen kon zien. Soms kon je gewoon dertig meter kijken en vooral in de delen van de stad die hoger lagen.

De mist was tot dertig kilometer afstand van Londen aanwezig en miljoenen hadden er last van. De bussen reden stapvoets en de conducteur stapte vaak uit om met een zaklantaarn op de straatnaamborden te kijken.

Op 9 december verdween de ‘killer fog’, nadat een westenwind opstak en de inversie werd opgeruimd. Het hogedrukgebied beperkte zich niet meer tot de zuidelijke Noordzee, maar verzwakte en kreeg een langgerekte vorm van Rusland tot de Atlantische Oceaan.

Toch bleven in de dagen erna meer mensen overlijden dan normaal. De meeste slachtoffers vielen in een wijk ten zuiden van de Theems. Pas na kerst was het aantal overlijdensgevallen weer op het oude niveau. Het exacte aantal doden zal altijd onbekend blijven. De doden werden niet geregistreerd en autoriteiten denken dat tienduizenden later aan de indirecte gevolgen van deze smog zijn gestorven. Vijftig jaar nadat de stad was getroffen door deze ramp werd op een herdenkingsconferentie, bekend gemaakt dat na jarenlange analyse en onderzoek het daadwerkelijk aantal doden op 12.000 is vastgesteld.

Londen is eraan gewend

Londen heeft in het verleden vaker met smog te maken gehad. Tot uit de veertiende eeuw komen verhalen over smog. Veel Londenaren beschouwden smog als een onvermijdelijk verschijnsel, dat eenmaal bij het leven hoort. In 1873 doodde de smog vijfhonderd mensen en zeven jaar later waren dit er tweeduizend. De mensen overleden op verschillende tijden in het jaar. Het heftigste smogvorming kwam voor in december 1892. Toen vielen in drie dagen tijd duizend doden.

Londen werd zo beroemd om de smog, dat aan het eind van de 19e eeuw toeristen kwamen kijken. Maar in 1952 was de smogvorming anders. Toen ging het om industriële smog. Naast rook en mist was zwaveldioxide aanwezig die een chemische verbinding aanging en een soort sterke zure regen vormde.

Na de grote smogramp van 1952 kwam de Engelse regering met een plan om een eind te maken aan de ernstige smog. In 1956 was dit ‘Clean Air Act’ gereed. Daarmee werd een begin gemaakt om de schadelijke uitstoot van huizen en fabrieken aan banden te leggen. In hetzelfde jaar en in 1962 herhaalden zich de smogvorming op kleine mate en stierven opnieuw honderden aan smog in Londen.